Dopuszczalne ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się w systemie praw człowieka

Kostrubiec, Radosław

Dopuszczalne ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się w systemie praw człowieka

Abstract

Prawo człowieka do swobodnego, pokojowego zgromadzania się jest nieodłącznym atrybutem społeczeństwa demokratycznego. Podczas analizy zjawiska pokojowych zgromadzeń ujawnia się problem badawczy determinujący poszukiwanie wykładni przesłanek do ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się nie tylko w orzecznictwie organów międzynarodowych, ale także w samej istocie tego prawa człowieka oraz w doktrynie prawa naturalnego. Różnorodność ujmowania swobodnego zgromadzania się w doktrynie jako prawa bądź jako wolności była punktem wyjścia do dalszych rozważań, nie znaleziono bowiem kompleksowej analizy wspomnianego zagadnienia w doktrynie, a ma ono istotne znaczenie w kontekście granic i sposobów ingerencji państwa w nieskrępowane uczestnictwo w zgromadzeniu. Ustalenia oparte na badaniu kresu dopuszczalności ograniczeń i obowiązków państwa związanych ze zjawiskiem ograniczania korzystania ze swobodnego, pokojowego zgromadzania się stanowią o zakwalifikowaniu go jako realizacji prawa człowieka. Praca wykazuje, że zakres powinności państwa związany z gwarancją oraz limitacją samego ograniczenia swobodnego, pokojowego zgromadzania się determinuje uznanie go za prawo, a nie wolność człowieka. Powyższe stanowi pierwszą tezę monografii. System praw człowieka przewiduje wiele dopuszczalnych ograniczeń wskazanego prawa, które są ściśle skonkretyzowane w klauzulach limitacyjnych. Samo ograniczenie swobodnego, pokojowego zgromadzania się ma źródło również w istocie tego prawa. Mimo że prawa człowieka przysługują każdej osobie, w przypadku prawa do zgromadzeń jednostka napotyka trudności w jego samodzielnej realizacji. Kolektywność i indywidualność prawa do zgromadzeń wymagała przeprowadzenia badań faktycznego ograniczenia w wykonywaniu omawianego prawa człowieka, tkwiącego w jego istocie. Analiza tego zagadnienia stała się podstawą do sformułowania tezy głównej, zgodnie z którą ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się mają dualistyczny charakter wynikający z samej istoty tego prawa oraz z przesłanek zawartych w systemie praw człowieka. Konsekwencją powyższych rozważań jest przyjęcie tematu monografii: " Dopuszczalne ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się w systemie praw człowieka". W opracowaniu podjęto także analizę funkcji klauzuli limitacyjnej prawa do zgromadzeń. W toku badań ustalono, że umożliwia ona osiągnięcie balansu pomiędzy ochroną przedmiotowego prawa a prawami innych osób. W połączeniu z substancjonalną klauzulą ograniczającą wyznacza ona linię graniczną możliwości ingerencji w prawo do zgromadzeń. Poruszenie wskazanej płaszczyzny ograniczeń wymaga analizy prawa do pokojowych zgromadzeń na wskroś, od organizacji zgromadzenia do zrealizowania tego prawa, z poszanowaniem praw i wolności innych osób. Należało ustalić, że zwołanie pokojowego zgromadzenia i uczestniczenie w nim zwykle nie stanowi celu samego w sobie, a staje się jedynie sposobem realizacji innych praw i wolności człowieka. W pracy wykazano, że zgromadzenie stanowi swoisty nośnik prawa do wolności wyrażania opinii oraz prawa do wolności myśli, sumienia i wyznania. Relacja prawa do zgromadzeń z innymi prawami człowieka również występuje w sferze ich ograniczania i pozwala przenikać się przypisanym im klazulom limitacyjnym. Same obowiązki państwa w zakresie prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się zakładają ingerencję w prawa jednostki dużo głębszą, niż dopuszcza to limitacja innych praw człowieka, z uwagi na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa, gdyż dotyczą bezpieczeństwa indywidualnego i kolektywnego – to kolejna teza niniejszego opracowania. W przygotowaniu opracowania posłużono się metodami: dogmatycznoprawną, komparatystyczną oraz pomocniczo – historycznoprawną. Na monografię składają się cztery rozdziały uzupełnione wstępem, wykazem skrótów, zakończeniem i bibliografią. Pierwszy rozdział stanowi wprowadzenie do tematyki prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się jako elementu systemu praw człowieka oraz omawia zawartą w nim problematykę klauzul limitacyjnych. Konieczne było przybliżenie samego systemu praw człowieka oraz wykazanie zawartych w nim odmienności. Problematyka ta stanowiła punkt wyjścia do dalszych rozważań nad zbiorowymi prawami człowieka. Skatalogowano cechy charakterystyczne prawa do pokojowych zgromadzeń, by przeprowadzić analizę jego możliwych ograniczeń. Rozdział zamyka przedstawienie specyfiki klauzuli limitacyjnej systemu praw człowieka i wzajemnych przenikań się klauzuli prawa do pokojowych zgromadzeń z innymi prawami, których jest ono nośnikiem. W rozdziale drugim przeanalizowano istotę pokojowych zgromadzeń, by wykazać, że omawiane prawo samo w sobie zawiera ograniczenia w jego realizacji. Na wspomnianą limitację składa się konieczność kolektywnej realizacji prawa do pokojowych zgromadzeń oraz konkretyzacja celu zgromadzenia. Dodatkowo niezbędne było wykazanie, że z prawa do pokojowych zgromadzeń można korzystać bez konieczności przepisanej prawem notyfikacji, a wspomniane działanie korzysta z ochrony systemu praw człowieka. Ogólnej klauzuli limitacyjnej prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się poświęcono rozdział trzeci. Opracowanie tego zagadnienia było niezbędne z uwagi na tezę monografii wskazującą, że ograniczeniem limitacji pokojowych zgromadzeń jest możliwość realizacji zasady pluralizmu i demokracji. W tej części pracy zostały także omówione przesłanki, które muszą być spełnione, aby samo ograniczenie było możliwe do zastosowania. System praw człowieka wskazuje na konieczność spełnienia warunków, które dopiero umożliwią wdrożenie limitacji prawa do zgromadzeń. Przedstawiono też przesłankę legalności ograniczenia, której rozumienie zostało sprecyzowane przez orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Następnie zwrócono uwagę na wymogi, które musi spełniać limitacja. Są nimi: proporcjonalność ograniczenia oraz konieczność wskazania czynnika usprawiedliwiającego jej zastosowanie. Istotne było omówienie znaczenia zasady pluralizmu w kontekście potencjalnego zastosowania ograniczenia prawa do pokojowych zgromadzeń. Ponadto zwrócono uwagę na fakt, że samo zastosowanie klauzuli limitacyjnej również doznaje ograniczeń, które wynikają z zakazu zniweczenia możliwości korzystania z prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się oraz stosowania ograniczenia do celów innych niż wskazane w klauzuli. Rozdział czwarty monografii wskazuje na wypracowane przez system ochrony praw człowieka konkretne, dopuszczalne przesłanki ograniczenia prawa do swobodnego, pokojowego zgromadzania się. Tę część poświęcono dogłębnej analizie problematyki uzasadnienia limitacji takimi czynnikami, jak: interesy bezpieczeństwa państwowego i publicznego, ochrona porządku i zapobieganie przestępstwu. Ponadto poruszono kwestię konieczności ochrony moralności publicznej oraz zdrowia. Konieczne stało się podjęcie rozważań w kontekście niezbędności stosowania ograniczeń z uwagi na inne prawa i wolności człowieka, których gwarancja realizacji stanowiła przeszkodę do nieskrępowanego korzystania z prawa do pokojowych zgromadzeń. System praw człowieka wskazuje też na dozwolone uprawnienia do nakładania zgodnych z prawem ograniczeń na jednostki będące członkami sił zbrojnych, policji oraz administracji państwowej, co także zostało zawarte w tej części monografii. Praca dotyczy ograniczeń prawa człowieka do swobodnego, pokojowego zgromadzania się i na jej użytek w celu zminimalizowania powtórzeń oraz skupienia czytelnika na treści badań używa się zamiennie pojęcia prawo do zgromadzeń. Analiza zawarta w monografii przedstawia stan prawny na 20 lutego 2023 roku.