Góry wysokie a góry średnie Europy – spojrzenie geomorfologa
Loading...
CG_2010_1_2-5.pdf (7.62 MB)
Authors
Date
2010
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Polskie Towarzystwo Geograficzne
Abstract
Obszary górskie są bardzo zróżnicowane pod względem cech środowiska przyrodniczego, czego odzwierciedleniem są liczne podziały i klasyfikacje gór. W wielu krajach europejskich, w tym w Polsce, jest dokonywane podstawowe rozróżnienie między górami wysokimi i średnimi. Najczęściej akcentuje się w nim piętrową strukturę środowiska przyrodniczego, typową dla gór wysokich, a w zasadzie niewystępującą w górach średnich, oraz obecność górnej granicy lasu jako wyróżnika gór wysokich. W niniejszym artykule o charakterze przeglądowym opozycja góry wysokie – góry średnie jest analizowana z punktu widzenia systemów morfogenetycznych. W górach wysokich do piętrowości geoekologicznej nawiązuje piętrowość morfogenetyczna, a transfer zwietrzelin jest szybki i efektywny. Dużą rolę odgrywają ruchy masowe, w tym o charakterze ekstremalnym, łączące podsystem stokowy z dolinnym. Dużej wydajności procesów morfogenetycznych sprzyja odziedziczenie rzeźby glacjalnej oraz powszechne występowanie słabo skonsolidowanych utworów glacjalnych, glacifluwialnych i stokowych. W górach średnich analogicznej piętrowości morfogenetycznej nie obserwuje się, a wydajność transferu zwietrzelin jest znacznie mniejsza. Podsystemy stokowy i korytowy są rozłączone, a ich czasowe połączenie ma miejsce tylko podczas zdarzeń ekstremalnych i przy dużym natężeniu antropopresji. Wyróżniono także sytuacje pośrednie – masywy w pasie gór średnich, które dzięki przekraczaniu górnej granicy lasu nabierają pewnych atrybutów systemu morfogenetycznego gór wysokich. W Polsce przykładami takich obszarów są Karkonosze i Babia Góra.Mountain terrains are highly diversified in terms of their physical environments, which is reflected in the multitude of names and classifications. In many European countries, including Poland, a fundamental distinction is made, between high mountains and mid-altitude mountains (Mittelgebirge). In doing so, an emphasis is put on the verticality of environmental structure, typical for high mountains while essentially non-existent in the mid-altitude mountains. In addition, the presence of timberline (upper tree line) is considered as an important feature of high mountains. In this review-type paper the two basic mountain environments named above are analyzed from a geomorphological standpoint, with particular focus on morphogenetic systems. In high mountains the verticality of geoecological belts is matched by the verticality of morphogenetic belts. Sediment transfer is fast and effective, and is mainly accomplished by mass movements. They are often extreme events, triggered by abnormally heavy rainfall or rapid snowmelt. During these episodes slope subsystems are coupled with channel subsystems and connectivity is achieved. High efficacy of morphogenetic processes is facilitated by extensive glacial landform inheritance and widespread occurrence of poorly consolidated glacial, outwash and slope deposits, available for gravity and fluvial transport. In mid-altitude mountains an analogous verticality does not occur, whereas the efficacy of geomorphic systems is much lower. Slope and channel subsystems are normally disconnected. Coupling occurs episodically and mainly in anthropogenically heavily disturbed environments. However, transitional situations occur. They concern mountain massifs which are located within the mid-altitude mountain belt, but exceed the timberline and have inherited glacial landforms. Their morphogenetic systems have some, but not all attributes of high mountain sediment transfer systems. In particular, the location of timberline is influenced by relief and geomorphic processes, chiefly debris flows, while slope-channel coupling is more frequent and recorded during rare massive precipitation events. In Poland, the Karkonosze in the Sudetes and Babia Góra in the Outer Carpathians are examples of such transitional mountain environments, whereas further examples can be found in Germany, France, Spain and Portugal.
Description
Citation
Kotarba A., Migoń P., 2010, Góry wysokie a góry średnie Europy – spojrzenie geomorfologa, Czasopismo Geograficzne, 81(1–2): 3–19.