Główszczyzna w prawie polskim

Drapata, Anastazja

Główszczyzna w prawie polskim

Abstract

Instytucja główszczyzny była znana wczesnośredniowiecznym plemionom germańskim osiedlającym się w Europie, także plemionom słowiańskim na ziemiach polskich. Główszczyzna miała postać kary pieniężnej, chroniącej życie zabójcy, zastępując krwawą zemstę, nie będąc uiszczana w przypadku jego śmierci. Na wysokość główszczyzny wpływała pozycja społeczna zabójcy, co wiązała konieczność zapewnienia wyższej ochrony prawnej ważniejszym społecznie grupom osób. Dlatego główszczyzna zyskała wymiar zadośćuczynienia pieniężnego, co przyjęło prawo polskie. W prawie polskim z okresu średniowiecza istniały podział stanowy, regionalne, etniczne i wyznaniowe różnice w wysokości główszczyzny, wyróżniały dystynkcje między własnością feudalną a prywatną. Główszczyzna była wypłacana rodzinie denata, w przypadku gdy denat nie miał krewnych, przysługiwała ona władcy. O różnicach regionalnych świadczy porównanie statutów Kazimierza Wielkiego, podających odrębne taryfy dla Wielkopolski i Małopolski, które to zmieniały się wraz z ekspansją Królestwa Polskiego. Główszczyzna małopolska obowiązująca także na Rusi i ziemi sieradzkiej, upowszechniła się w XV w. w Wielkopolsce i na Kujawach po czym na mocy statutu warckiego małopolska główszczyzna chłopska zaczęła obowiązywać na terenie całej Korony, po czym stawki główszczyzny były już jednolite dla całej Korony. W 1581 r. wysokość główszczyzny chłopskiej została podniesiona do 30 grzywien, która była opłacana wyłącznie przez szlachcica, który z premedytacją zabił chłopa. Chłop opłacał główszczyznę za śmierć chłopa, z wyjątkiem zabójstwa z premedytacją. W 1588 roku na mocy konstytucji sejmowej wysokość główszczyzny szlacheckiej została podniesiona do 240 grzywien, później była zawarta w dekretach sądów. W 1631 r. została podwyższona wartość główszczyzny chłopskiej, na co wpłynęły czynniki społeczno-gospodarcze, po czym wysokość główszczyzny chłopskiej uległa różnicom płciowym wynikającym z prawa miejskiego.W 1768 r. została wprowadzona kara śmierci za umyślne zabójstwo chłopa dokonane przez szlachcica.W 1776 r. w Zbiorze praw sądowych Andrzeja Zamoyskiego została wprowadzona obok kary śmierci kara pieniężna, płacona przez sukcesorów zabójcy. Po odrzuceniu zbioru przez sejm zarzucono kary systemu kompozycyjnego, jedynie rozważono kary dożywotniego więzienia lub śmierci.

The institution of head fine was known to the early medieval Germanic tribes settling in Europe, as well as to the Slavic tribes on Polish lands. head fine took the form of a monetary penalty that protected the life of a killer, replacing bloody revenge, and was not paid in case of his death. The social position of the victim influenced the amount of head fine, requiring higher legal protection for socially more important groups of people. Therefore, head fine acquired the dimension of pecuniary compensation, which was accepted in Polish law. In medieval Polish law, there were differences in the amount of head fine based on social, regional, ethnic, and religious distinctions and distinguished between feudal and private property. Head fine was paid to the deceased's family, and in the absence of relatives, it belonged to the ruler. Regional differences can be seen in the comparison of Kazimierz Wielki's statutes, which provide separate tariffs for Greater Poland and Lesser Poland, which changed with the expansion of the Polish Kingdom. The Lesser Poland head fine, also in force in Ruthenia and Sieradz land, became widesprea in the 15th century in Greater Poland and Kuyavia, after which the peasant head fine of Lesser Poland began to apply throughout the Crown on the basis of the Warka Statute. After that, the rates of head fine were already uniform throughout the Crown. In 1581, the amount of peasant head fine was raised to 30 grzywnas, which was paid only by a nobleman who intentionally killed a peasant. The peasant paid a head fine for the death of a peasant, except for intentional killing. In 1588, by the Sejm Constitution, the amount of nobleman head fine was raised to 240 grzywnas, which was later included in court decrees. In 1631, the value of peasant head fine was increased, influenced by socio-economic factors, and the amount of peasant head fine varied by gender according to urban law. In 1768, the death penalty was introduced for intentional murder of a peasant by a nobleman. In 1776, next to the death penalty, a pecuniary penalty paid by the successor of the killer was introduced in the Code of Judicial Laws by Andrzej Zamoyski. After the rejection of the Code by the Sejm, the penalties of the compositional system were abandoned, and only lifelong imprisonment or death were considered.

Keywords

headship Polish law death penalty courts murder

główszczyzna prawo polskie kara śmierci sądy zabójstwo

Citation

Drapata, A. (2023). Główszczyzna w prawie polskim. W: M. Krzymkowski, M. Gronowski,E. Plewa (red.), Historia ustroju państwa polskiego. Wybrane zagadnienia (s. 9-23). Wydawnictwo Naukowe ArchaeGraph Diana Łukomiak.

URI

https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/25142

Belongs to collection

Rozdziały z Prac Zbiorowych / Books Chapters

Full item record