Epidemia cholery roku 1866 a socjotopografia wybranych kwartałów Poznania

Magowska, Anita

Epidemia cholery roku 1866 a socjotopografia wybranych kwartałów Poznania

Abstract

Artykuł bada wpływ epidemii cholery panującej w 1866 r. na strukturę społeczno-zawodową wybranych czterech kwartałów Poznania, dwóch zamieszkałych przez biedotę i stanowiących ognisko tej epidemii (Chwaliszewo i Śródka) oraz dwóch uważanych za enklawy ludzi bogatych, gdzie odsetek zgonów był trzy razy mniejszy (Stary Rynek i plac Sapieżyński, dziś plac Wielkopolski). Liczba mieszkańców pierwszych i drugich części miasta była porównywalna. Na podstawie ksiąg adresowych z lat 1862, 1865 (czyli sprzed epidemii) oraz 1868 i 1876 (po epidemii) ustalono zawody bądź stan rodzinny mieszkańców tych kwartałów, zwracając uwagę na robotników niewykwalifikowanych, czeladników i wdowy, a także na kobiety samodzielne finansowo i osoby wykształcone lub posiadające kapitał. Analizą objęto około 2.500 (około 5%) mieszkańców miasta. Życie codzienne mieszkańców Chwaliszewa i Śródki scharakteryzowano na podstawie ich listów do archidiecezjalnego konsystorza generalnego i poznańskiej filantropki Celestyny Działyńskiej oraz ksiąg meldunkowych. Mieszkańcy Starego Rynku i placu Sapieżyńskiego zostali opisani na podstawie ksiąg adresowych i literatury przedmiotu. W rezultacie odtworzono historyczne rzemiosła i inne zajęcia zarobkowe wykonywane przez mieszkańców wybranych części miasta. Wykazano, że w 1868 i 1876 r. liczba osób zameldowanych w Poznaniu znacznie różniła się od liczby mieszkańców w pruskich statystykach. Po epidemii z ksiąg adresowych zniknęli prawie wszyscy robotnicy i wdowy oraz wielu czeladników. Zwiększyła się liczba kobiet aktywnych zawodowo. Władze pruskie starały się zniemczyć dzielnice zdominowane przez Polaków, wspomagając finansowo osiedlających się tam urzędników i rzemieślników niemieckich, dlatego ich liczba wzrosła.

This article examines the impact of the 1866 cholera epidemic on the socio-occupational structure of four selected quarters of the city of Poznań: two inhabited by the poor and constituting the epidemic outbreak (Chwaliszewo and Śródka), and two enclaves of the wealthy, where the death rate was three times lower (Old Market Square and Sapieżyński Square, today Wielkopolski Square). Based on address books from 1862, 1865 (i.e., before the epidemic), and 1868 and 1876 (after the epidemic), the occupations or marital status of their residents were determined, paying attention to unskilled workers, journeymen, and widows, as well as women who reported working and those who were educated or possessed capital. The analysis covered approximately 2,500 of the city's residents (about 5% of the population). The lives of the residents of Chwaliszewo and Śródka were characterized based on their letters to the Archdiocesan Consistory General and Poznań philanthropist Celestyna Działyńska, as well as on the archival registration books. The residents of the Old Market Square and Sapieżyński Square were described based on address books and literature. As a result, historical crafts and other gainful occupations performed by residents of selected parts of the city were reconstructed. It was shown that in 1868 and 1876, the number of people registered in Poznań differed significantly from the number of residents reported in Prussian statistics. After the epidemic, almost all workmen and widows, as well as many journeymen, disappeared from the address books. The number of professionally active women increased. The Prussians tried to Germanize the districts dominated by Poles by financially supporting the German officials and craftsmen who settled there, therefore their number increased.